نجوا
سرودِ شعر و ادب

 

جیلانی لبیب

 

گنجینه های جهان- میراثِ بشریت

 

منار جام- غور

افغانستان

 

تقویم  ۱۱۹۴ میلادی را ثبت طومار روزگار دربار غیاث الدین می نماید. او که از۳۷ سال بدینسو پادشاه خراسان بزرگ می باشد و مناطق زیادی را زیر تسلط خویش درآورده است، می خواهد با اعمار بنای مناری یکتا وبا عظمت ، کنار هریرود و آرامگاه یهودیان، شکوه و جلال  دربارغوری ها را جاویدانه بسازد و بازتابگر پیام سروری دین مبین اسلام درمنطقه گردد.

غیاث ا لدین سلطان۵۶ ساله غور جویای احوال می شود ؛  درباریان، معماری "علی"  نام را از سمرقند  برای  انجام این وظیفه یی خطیر سزاوارترین میدانند. وی پیکی به  شهر رودکی ، پدر شعر فارسی گسیل می دارد وعلی را به دربار خویش فرا میخواند.علی، خشت پخته را از دهکده شیرجه تهیه میکند و  مشتاقانه هفت سال تمام و اندی را وقف ایجاد منار می نماید.مناری که بایستی درین   مرز و بوم زلزله خیزِ وقت ، برای ابدیتی پابرجا بماند.

آری چنین است که منار جام  بنا گردید و علی را ، غیاث ا لدین را  و غور را  فراسوی هر زمان ، مقام و مکانی زندگانی بخشید.

آغاز سلطنت دودمان غوری ها درین مرز و بوم است. عده یی سلسلۀ نسب غوری ها را  به ضحاک مار دوش شخصیت اساطیری  اوستایی و شاهنامۀ فردوسی میرسانند که نیاکان آنها بعد از پیروزی فریدون براژی دهاک در مناطق موجودۀ غور آمده و مسکن گزیده اند. مؤسس اصلی غوری ها علاءالدین ۱۱۵۱-۱۱۵۷ میلادی نام دارد. بقول منهاج السراج جوزجانی علاء الدین ، غزنی را که تحت تسلط بهرامشاه غزنوی بود سوختاند، ثروت و مردم غزنی را ازبین برد و لقب جهانسوز را بخود گرفت. بعد از وی برادر زاده اش غیاث الدین فرماندۀ جوان، لایق و آبادگر ماهر، جانشینش  شد. در زمان سلطنت وی شهر های شمالی مانند خلم ، تالقان ، فاریاب ، اندخوی ، میمنه ، مرو و پنجده فتح گردید و تمام سرزمین های آسیای میانه ازعراق  تا هند و از چین و جیحون تا دریای هرمز، زیر پرچم غور در آمد و سلطان غیاث الدین یگانه شهنشاه سرتاسری خراسان زمین شمرده شد.غیاث الدین منار جام را درین جا بساخت تا خاطرۀ فتوحات ، گنجینۀ محلی ، دوران پربار غوری و شکوه اسلام را نسبت به ادیان دیگرعصرش زنده نگهدارد و جاویدانگی بخشد.ظاهراً، ابنیه یی به این جلال و بزرگی میبایستی در شهر بزرگی بنا میشد نه در یک چنین درۀ تنگ . این پرسش از سال ها بدین سو ذهن کارشناسان عرصۀ باستان شناسی را به خود مشغول ساخته است . آقای ر. سنگپتا پژوهشگر بزرگ هند در مورد آبدات  باستانی افغانستان ، میگوید منار جام در ساحۀ آباد شده که  برای جمعیت یهودی و یا عبری افغانستان مقدس بوده است. در میان قریۀ جام ومنار، قبرستان یهودیان وجو د دارد، منطقۀ مذکور بنام کشکک یاد میشود. بنظر میرسد که شاید همین دلیل باعث شده باشد تا سلطان غیاث الدین غوری به احداث چنین یک بنای با عظمت ، کنار دریای هریرود، در یک درۀ دور از چشمدید و منطقۀ زیست مردم  و محاصرۀ تنگ کوه های صعب العبور بلندِ  تا ۲۳۰۰ متر مرتفع ، که اطراف آنرا چند دیوار پخسه یی و یک ذخیرۀ آب گرفته و ظاهراً آثاری از تمدن و زندگی در اطراف آن نمی باشد اقدام نماید.احتمال می رود به دلیل مقدس بودن این محل برای یهودیان افغانستان منار اسلامی جام درینجا اعمار شده است. درج سورۀ نزده قرآنکریم در رویکار منار نیز به همین سبب میباشد .این سوره در مورد بی بی مریم است و تولد بدون پدر عیسی ع از رحم وی و نیز ازپیامبران ایزد توانا ابراهیم ع ، اسحق ع و یعقوب ع بیان میدارد که توسط الهام خداوند ج رهنمایی شدند. همچنان در این آیات برای آنانکه به اسلام ایمان می آورند مزایای بهشت و برای کسانیکه معتقد به ایشان نبودند، بیم از دوزخ وعده داده می شود. (قطب مینار، ر. سنگپتا، ترجمۀ شاه محمود محمود، منتشرشده در The time of India  جولای ۱۹۷۸ ،هند ، مجلۀ باستانشناسی افغانستان، شمارۀ۲سال ۱۳۵۸). منار جام بی‌شک یکی از مهم‌ترین و باشکوه ‌ترین منار‌هایی می باشد  که از آن برای راهنمایی کاروان‌ها در زمان صلح و برج ‌دید‌بانی در زمان جنگ نیز استفاده می شده است. به اعتقاد کارشناسان، احنمالاً کاربرد این منارۀ بلند به عنوان برج دیدبانی باعث گردیده است تا سپاهیان مغول که در سال ۱۲۲۱ خاک منطقه را به توبره کشیدند،  از تخریب آن صرفنظرکنند.

منار جام با ارتفاع بین ۶۳٫۳۰ متر وبه باور عده یی هم ۶۵ متر یکی از تماشایی ترین ابنیه های تاریخ افغانستان شمرده  می شود که به عقیده یی باستانشناسان  پس از قطب منار در دهلی به درازای هفتادو سه متر بلند ترین منارجهان میباشد . پژوهشگران بدین باورند که  مناردهلی به الهام از منار جام در اوایل سده یی سیزدهم  نیز به دستور یکی از شاهان غوری بنام معزالدین غوری بنا  و بعد تکمیل گردیده است . در شمارهء ششم کتیبه همچنان در ارتباط به ساختمان درونی و نمای بیرونی منار جام چنین تصویری ارایه شده است :

" از پای تا سر  منار، زینۀ پیچا پیچی در دو کنارۀ داخلی آن بالا رفته و به دالان بالایی می رسد نمای بیرونی منار با خشت های برجستۀ فیروزه یی درخشان بر زمینۀ گلابی و نوار نوشته سورۀ نزدهم قرآن مجید آراسته شده است"

منار جام در زمان سلطان غیاث الدین بن سام غوری در بین سال های ۵۵۸-۵۹۹ ق. مطابق ۱۱۶۳-۱۲۰۲ م. ساخته شده است. میر غلام محمد غبار در جلد اول افغانستان در مسیر تاریخ  آغاز سلطنت سلطان غیاث الدین را ۱۱۶۲ و مرگ او را در ۱۲۰۱ میلادی به عمر۶۳سالگی نوشته است . نام  این سلطان  در سه جای از کتیبه های کوفی منار جام درج میباشد. بدنۀ اصلی این بنای باشکوۀ اسلامی افغانستان از خشت پخته که با مصالح یا ملاط چونه و گچ کار گردیده ساخته و در ساختمان های تزیینی رویکار منار نیز از خشت پخته، پارچه های" تیرا کوتا"  و کاشی رنگین استفاده شده است. منار جام در دوازده کیلومتری شمالشرق ولسوالی شهرک درارتفاع ۱۹۰۰ متراز سطح بحر و تقاطع دو درۀ باریک آهنگران و کمنج ، جایی که جام رود با دریای خروشان هری رود می پیوندد، در قریۀ جام موقعیت دارد. در شمال این منار دریای کوچکی به هریرود میریزد که بیدان رود نامیده میشود و از سمت آهنگران در جریان میباشد.  طول قاعدۀ منار جام به چیزی کم از ۹ متر میرسد وهرقدر به بالامیرود از طول قطرش کاسته میشود.شکل اصلی منار یک مخروط را نشان میدهد. تهداب منار هشت ضلعی میباشد و بدنه اش بر بالای تهداب آن از چهار قسمت مخروطی یکی بالای دیگر آباد گردیده است. قسمت تحتانی منار با  طرح های هندسی سه بعدی  مزین میباشد. کتیبۀ کوفی آبی رنگ از کاشی که در قسمت فوقانی حصۀ اول منار کار شده است  در زمینۀ خشت پخته با رنگ  تیکری روشن که در طول بدنۀ منار بچشم میخورد  بر زیبایی بی حد رویکار منار بیشتر می افزاید. در قسمت فوقانی حصۀ اول ، برنده یی اعمار با امکان قدم زدن در آن وجود دارد. در قسمت های دومی و سومی منار نیز تزیینات هندسی جالبی با کتیبه های کوفی کار شده و قسمت چهارمی یا فوقانی منار بصورت یک اذان خانۀ باز گنبد پوش احداث گردیده است . نقش وتزئین در منارجام در مجموع خیلی عالی و آرامش بخش میباشد. نفاست کاری و ساختمان آن که از پارچه‌های کوچک خشت ساخته شده و بروی گچ وضع گردیده ، نمای خیلی جالب ودیدنی بوجود آورده است. درمنار غور تزئینات کاملا پیچیده و ازهم متفاوت اند. این اختلاف ها به زیبایی منارافزوده اند.در این بنا ترکیب خطوط هندسی خیلی متنوع وهمیشه خوانا که دلالت به خوبی وقوت تزئین دراین بنا را مینماید، هنگام تابیدن آفتاب فضای بسیار خوبی راایجاد می‌کند.
منارجام بالای تهداب هشت ضعلی در چهار طبقه ساخته شده است ، از پایین به بالا قطر آن کم شده، شکل هرم را بخود می‌گیرد با طرز پوششی گنبدی. تناسب این بنا از لحاظ ظاهری بسیار موزون میباشد؛ نقوش بکار رفته منار را شکلی تخیلی وافسانه یی میبخشد. اصول استحکا م آن خوب سنجش گردیده است ؛ چنانکه در اضافه از هشت سده، زلزله‌ها و انواع عوارض جوی بالای منار تأثیر جدی وارد نکرده و به حال خودش باقی گذاشته است.

حک وثبت آیات دیگر قرآن کریم علاوه بر از جزوۀ نزدهم قرآن کریم از سورۀ حضرت مریم به روی کتیبه‌های منار جام  بستگی باهدف و انگیزۀ ساختمان منار دارد:

کتیبۀ اول : متن این کتیبه از بالا به پایین با کلمه طیبه وشهادت آغاز می‌یابد. "اشهد ان لا اله الا الله ، محمد رسول الله"

کتیبۀ دوم : در این کتیبه آیه از قران عظیم الشان « نصرمن الله فتح القریب و بشرالمومنین یا ایهاالذین آمنوا….» به دنباله آیه ۶۱ سوره ۱۳ سه کلمۀ آیۀ مبارکه آمده است « ای کسانیکه گرویده اید»

کتیبۀ سوم : نبشتۀ کوفی که در قسمت علیای آن ثبت گردیده عبارت است از : "السلطان المعظم غیاث الدنیا والدین ابولفتح محمد بن سام". نبشتۀ مر کز این کتیبه از کاشی است و در آن همان القاب و عناوین حک و ثبت گردیده که رسمأ به آن مخاطب بود.

کتیبۀ چهارم : این کتیبه دقیقاً در زیر اولین برندۀ قرار دارد که از خشت لعابدار رنگ تراشیده شده با زمینه گلابی جلوه نمایی می‌کند.این کتیبه اسم شخص را آشکار میسازد که مسئولیت ایجاد منار را به عهده داشته است. (۱۰۰ص۲۸) نبشتۀ مرکزی این کتیبه از کاشی است و در آن همان القاب و عناوین حک وثبت گردیده که رسماً به آن مخاطب بود . الف " السلطان المعظم شاهنشاه الاعظم عیاث الدین والدین معزالاسلام و المسلمین ابولفتح بن سام ." ب:" قسیم امیرالمومنین خلد الله ملکه"

کتیبۀ پنجم : این کتیبه به خط نسخ کنده شده ودر قسمت متن دراز رخ بعد از نوشتۀ قبلی در زیرآغاز سطر دوم موقعیت دارد سه کلمه اول آن خوب خوانا نیست و در آن امضای کسی دیده می‌شود که این تزئینات را در منار انجام داده و جالب تر ازهمه امضای معماران نیز به نظرمیخورد.

کتیبۀ ششم : تنها دو کلمۀ این نبشته که کمی افتادگی و در قسمت زیربنا موقعیت دارد، خوانا می‌باشد. این نوشته‌های برجسته با سبک زیبای هنر کوفی بافت خورده و به چهار شکل حک گردیده اند.این کتیبه به سمت راست و چپ بروی هررویه طوری گره خورده که قلبی را به وجود آورده است و "غیاث الدین محمد" خوانده می‌شود.

در شمارۀ ششم نشریه انجمن حفظ میراث های فرهنگی افغانستان – سپک- آمده است که  نام علی سازنده یی این اثر تاریخی، دو جای در منار دیده می شود  و به همین گونه در پای منار نیز نام شاه غیاث الدین به چشم می خورد . در میان بعضی از آموزش دیدگان ولایت غور باورهای وجود دارد که سلطان غیاث الدین، علی را جهت ساختن چنین یادگاری از سمرقند فرا خوانده بود . ساکنان محل معتقدند  که خشت های پختۀ به کار رفته در منار، در دهکدۀ شیرجه تهیه میشده است و باز هم به روایت مردم، علی دست کم هفت سال مشتاقانه کار کرد تا چنین یادگار بزرگی را در آن درۀ زیاد زلزله خیز که امروز خاموش و آرام به نظر می آید ، بر افراشت.

تاریخ روز هجدهم ۱۹۵۷ میلادی را بر منوال همیشگی اش برای سرزمین غور ورق نمی زند. در چنین روزی  گروهی از باستان شناسان غربی به رهنمایی پژوهشگر معروف افغانستان احمد علی کهزاد به خم دره یی در دهکدۀ جام میرسند که ناگهان دیدار منار بلند و زیبای جام سر بفلک کشیده،  چشمان آنها را محو جلال و عظمت خویش میگرداند. تماشای منار، باستان شناس بلژیکی آندره ماریک را چنان شگفت زده ساخت که برای لحظه یی احساس میکرد با یک برج جادویی رو به رو شده است .(اندره ماریک را اندره مارسیک و شهروند فرانسه نیز گفته اند.) کشف منار سلطان غیاث الدین محمد بن سام غوری در جام در سال۱۹۵۷ توسط آندره ماریک  سروصدای زیادی در محافل علمی بر پا نمود، حتی، بیوار، دانشمند انگلیسی آنرا بزرگترین کامیابی در کشفیات جدید خواند. یکسال بعد از نشر مقاله یی ماریک برای نخستین بار، شار کیفر، در رساله اش واضح ساخت که منار جام را اصلاً آقای ملکیار که در آن وقت والی هرات بود، در یکی از سفر هایش کشف نمود وسپس از موجودیت  آن به آقای احمد علی کهزاد مورخ افغانی خبر داد.اما این گزارش شاعر و نویسندۀ برجستۀ افغانستان استاد خلیلی تحت عنوان یک نکتۀ قابل تذکر دراحوال و آثار حکیم سنائی، تالیف استاد خلیلی چاپ بیهقی کابل  ۱۳۶۵  ص ۱۱۲ را نمیتوان نادیده گرفت:

"درین اواخر در یکی مجلات مطبوع کابل خواندم که منار جام توسط آندره ماریک دانشمند بلژیکی در سال ۱۹۵۷ میلادی کشف شده، اگر مراد از کشف دیدن و پیدا شدن منار است، این منار سوزن نبود که از نطر مردم هرات و غور مخفی می ماند تا یکی از بلژیک می آمد و آن را کشف می کرد. خصوصاّ که تا چندی قبل غور و هرات در تقسیمات اداری یک ولایت بود و دانشمندان هرات در حفظ و احیای آثار خود علاقه یی فراوان داشتند، تاریخ رسالهء مزارات هرات با ذیل ها خود گواه این مدعاست. کتاب روضات الجنات معین الدین اسفزاری و جغرافیای حافظ ابرو در این باب، از متون معتبر و بی مانند است.

در سال ۱۳۰۸هجری شمسی که این نا توان به هرات بودم روایت ها و حتی افسانه ها از غور و آثار آن از چشمۀ آزان آن، از غار پر از مسکوکات آن ، از مسجد چهلستون و قصر نازنین آن می شنیدم که در آنجا جمله غوری ها و هراتی ها از منار جام بانواع مختلف و با آب و تاب صحبت میکردند. و چون هر اثرزیبا را از عهد بهزاد و بنای در روزگار سلطنت حسین بایقراء میدانستند، منار جام را نیز بعضی بناء کردۀ عهد سلطان حسین بایقراء می گفتند و من در همان سال ۱۳۰۸ ه. ش در جلد اول کتابی که بنام آثار هرات نوشته و در هرات طبع کرده ام، یعنی چهل و هشت سال قبل در صحفه ۱۱۸ از منار جام به تفصیل ذکر نموده ام و قول راویان همان وقت را مذکور داشته ام که البته چند سال قبل از کشف آن دانشمند بلژیکی بود، اما اینکه آن دانشمند بلژیکی در جزئیات منار نه در کشف آن تحقیقات عالمانه نموده قابل قدر است."

مسالۀ منار جام به سال ۲۰۰۲ میلادی در سازمان جهانی یونسکو مطرح گردید و به عنوان نخستین اثر فرهنگی افغانستان به حیث یک اثر فرهنگی جهانی،میراث بشریت، پذیرفته شد .

 " فرانچسکو باندارین"    Francesco Bandarinمدیر مرکز حفظ میراث های فرهنگی جهان وابسته به سازمان ملل متحد از کمیتۀ ثبت آثار فرهنگی جهان خواست تا به سرعت به تقاضای افغانستان برای ثبت منار جام رسیده گی کند.کارشناسان عرصۀ باستان شناسی در یونسکو منار جام را یکی از سازه های خارق العادۀ معماری و کهنسال ترین  برج آجری باقیمانده در جهان میدانند.غیر از این گفته شده است که منار جام سنت معماری کهن و سبک هنری قدیمی منطقه را در آخرین حد کمال و زیبایی آن نمایندگی میکند . بدینگونه بود که سازمان آموزشی وعلمی – فرهنگی وابسته به سازمان ملل متحد، یونسکو به  روز بیست و هفتم جون دوهزارو دوی میلادی در جلسۀ راه اندازی شدۀ خویش در شهر بوداپست پایتخت هنگری ،  یکی از ارزشمند ترین گنجینه های باستان شناسی جهان  در افغانستان، سرزمین تقاطع فرهنگ ها، یعنی منار جام را در فهرست آثارمیراث بشریت ثبت کرد . در اسناد یونسکو گفته شده  که این منار به سال ۱۱۹۴ میلادی در دوران سلطنت سلطان غیاث الدین غوری آباد گردیده است و اما تا هنوزدرازای زمان دقیق تکمیل منار معلوم نمی باشد.

یونسکو سازمان آموزشی ، علمی و فرهنگی وابسته به ملل متحد در سال ۲۰۰۲ میلادی منار جام را در لیست آثار فرهنگی تحت خطر نیز ثبت نمود.

بیش از همه دو خطر عمده  و جدی منار جام را به صورت نگران کننده یی تهدید می نماید:

  اول: مناره جم به خاطر نزدیکی نسبی  به دو رودخانه هریرود و جم رود در حال حاضر در

 معرض تهدید ناشی از فرسایش، نشتی آب و سیلاب قرار دارد . زلزله‌های کوچک و بزرگی که هر ساله در این ناحیه زلزله‌خیز روی می‌دهد وهمچنین ساخت جاده‌ یی که مطابق نقشه‌های اولیه از حریم این محوطه باستانی عبور می‌کند از دیگر دلایل نگرانی کارشناسان اند. منار جام هم اکنون به اندازه بیش از دو درجه به سمت شمال رو به سوی هری رود میلان پیدا کرده است.

دوم: قاچاقچیان و غارت‌گران آثار عتیقه نیز به دیگر محوطه‌های باستانی اطراف مناره آسیب‌هایی زده‌اند، چنان که بخش‌هایی از کاشی‌کاری‌ها و آجرهای زیبا و منقوش مناره در سال‌های اخیر ناپدید شده است و همچنین آثار و بقایای حفاری‌ها غیرقانونی زیادی در اطراف آن به چشم می‌خورد.

منار جام غور یادٱور گذشته یی منطقه ایست که محل تقاطع فرهنگ های بشری  بوده است. به گفتۀ عبالحی حبیبی در همینجا سوریا یکی از نخستین رب النوع های آریانا پیروانی داشته است و در همین سرزمین در پرتو پرچم بعضی از شاهان غوری شافعی مذهب ، مسلمانان و یهودیان ، ادیان و مذاهب گوناگون با مدارا و همزیستی  با صلح و صفا در کنار هم می زیسته اند. منار جام غور الهامبخش بسا منار های دیگری در دنیا از جمله بلندترین منار جهان در دهلی، گشته است.

ٱری ٱنچه در غور پا برجاست ، میراث فرهنگی بشریت به معنای واقعی آن می باشد.

 

منابع :

سایت جام غور ، منار جام کهن سالترین برج آجری در جهان

سایت جام غور، تحقیق جدید در باره جام وفیروز کوه ، گزینش وترتیب سید شکیب زیرک

سایت کابل ناتهه، منار جام، محمد اکبر امینی

احوال و آثار حکیم سنائی، تالیف استاد خلیلی، چاپ بیهقی کابل  ۱۳۶۵ ص ۱۱۲

میر غلام محمد غبار ، جلد اول افغانستان در مسیر تاریخ ، چاپ دوم ، قم، ایران اسد ۱۳۵۹ ص ۱۳۲ و ۱۳۳

تاریخ افغانستان بعد از اسلام ،عبدالحی حبیبی، تهران ، چاپ دوم ، ۱۳۶۳ص ۱۴ ، ۱۵، ۶۰۸ و ۸۷۶

[ ۱۳۸٩/٧/۱۸ ] [ ۱٠:٢٦ ‎ب.ظ ] [ ]
درباره وبلاگ
امکانات وب